De Nederlandse onderwaternatuur staat onder toenemende druk door klimaatverandering, menselijke activiteiten en de opkomst van invasieve soorten. Dat blijkt uit het Statusrapport Nederlandse Biodiversiteit 2026 van Naturalis. Vooral de ecosystemen rond zogenoemd ‘hard substraat’ zoals stenen, wrakken, dijken en kunstmatige structuren laten grote veranderingen zien. Deze ontwikkelingen hebben directe gevolgen voor sportduikers, maar bieden tegelijk kansen voor monitoring en natuurherstel.
Veranderingen onder water zichtbaar voor duikers
Hard substraat vormt een essentieel leefgebied voor talloze mariene soorten, zoals sponzen, oesters, vissen en kreeftachtigen. In gebieden zoals de Oosterschelde bepaalt dit substraat in grote mate de biodiversiteit. De samenstelling van soorten verandert echter snel. Traditionele soorten zoals schol, kabeljauw en paling nemen af, terwijl andere soorten (waaronder grondels en zeenaalden) juist toenemen. Tegelijk verdwijnen typische soorten op hard substraat, terwijl nieuwkomers en exoten terrein winnen.
Hoewel het totaal aantal soorten en biomassa op het eerste gezicht stabiel lijkt, is de ecologische kwaliteit van deze systemen verslechterd. Functies zoals kraamkamer, schuilplaats en voedselbron staan onder druk.
Kunstmatig substraat: kans én risico
De natuur onder water verandert mede door de toename van kunstmatig hard substraat, zoals infrastructuur en materialen die door mensen worden aangebracht. Dit kan nieuwe leefgebieden creëren en lokaal de biodiversiteit verhogen.
Tegelijk brengt dit risico’s met zich mee. Nieuwe structuren kunnen de verspreiding van exotische soorten versnellen en bestaande ecosystemen verstoren. Een actueel voorbeeld is het gebruik van staalslakken als bouwmateriaal in waterwerken. Deze staalslakken bieden weliswaar vestigingsplaatsen voor mariene organismen, maar roepen vragen op over hun geschiktheid voor natuurontwikkeling. Ze bieden vaak minder structuur dan traditioneel basalt en kunnen mogelijk ook chemische invloed uitoefenen op het ecosysteem.
Rol van de NOB bij staalslakken en duiknatuur
De Nederlandse Onderwatersport Bond (NOB) speelt een belangrijke rol in het signaleren en agenderen van dit soort ontwikkelingen. De NOB zet zich in voor het behoud van een gezonde onderwaternatuur en benadrukt het belang van zorgvuldig materiaalgebruik bij waterbouwprojecten. Daarnaast stimuleert de bond sportduikers om actief bij te dragen aan monitoring en bewust om te gaan met kwetsbare natuur. Door samenwerking met wetenschap en natuurorganisaties levert de NOB een belangrijke bijdrage aan kennisopbouw en beleidsdiscussies, onder meer rond onderwerpen zoals staalslakken en hun impact op biodiversiteit.
Stichting ANEMOON: motor achter citizen science
Een cruciale rol in het monitoren van de onderwaternatuur is weggelegd voor Stichting ANEMOON. Deze organisatie coördineert grootschalige meetprogramma’s waarbij sportduikers waarnemingen vastleggen van planten- en diersoorten. De verzamelde gegevens worden gebruikt voor trendanalyses, rapportages en beleidsvorming. Projecten zoals het Monitoringproject Onderwater Oever tonen aan dat citizen science onmisbaar is om veranderingen in de mariene biodiversiteit tijdig te signaleren.
Dankzij deze samenwerking zijn zelfs nieuwe soorten ontdekt en kunnen ontwikkelingen, zoals de opkomst van exoten of het herstel van soorten als de platte oester, beter worden gevolgd.
Impact en verantwoordelijkheid voor sportduikers
Voor sportduikers betekent dit dat hun rol verder gaat dan recreatie alleen. Zij bevinden zich letterlijk in het veld en zijn vaak de eersten die veranderingen in biodiversiteit waarnemen. Door zorgvuldig te duiken, schade aan kwetsbare habitats te voorkomen en waarnemingen te registreren, dragen duikers direct bij aan natuurbehoud. Tegelijk benadrukken de ontwikkelingen in het rapport dat bescherming van onderwaternatuur een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van overheid, sector en gebruikers.
Naar een toekomstbestendige onderwaternatuur
De conclusie van het statusrapport is duidelijk: de onderwaternatuur in Nederland verandert snel en staat onder druk, maar er zijn ook kansen voor herstel. Slim omgaan met hard substraat, kritisch kijken naar materialen zoals staalslakken en investeren in monitoring zijn daarbij essentieel. De samenwerking tussen sportduikers, de NOB, Stichting ANEMOON en wetenschappelijke instellingen vormt een krachtig fundament om de biodiversiteit onder water beter te begrijpen én te beschermen.
Het volledige Naturalis-rapport is te lezen via deze link.
Luistertip
Op 17 mei was Peter van Bragt, bioloog en sportduiker, te gast in de radio uitzending van Dijkstra & Evenblij ter plekke. Daar vertelde hij over alles wat hij de afgelopen jaren heeft zien veranderen in de Zeeuwse delta.